Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon nhằm sớm vận hành thị trường carbon trong nước. Đây không chỉ là công cụ quản lý môi trường mà còn mở ra một cơ chế kinh tế mới, nơi doanh nghiệp có thể tạo thêm doanh thu từ hoạt động giảm phát thải.
Trong bối cảnh các quy định về phát thải ngày càng chặt chẽ, nhiều doanh nghiệp lo ngại chi phí tuân thủ sẽ gia tăng. Tuy nhiên, nếu tiếp cận đúng hướng, tín chỉ carbon không đơn thuần là nghĩa vụ mà có thể trở thành một loại “tài sản xanh”, giúp doanh nghiệp vừa tối ưu vận hành vừa tạo lợi ích tài chính lâu dài.
Những hướng đi giúp doanh nghiệp tạo tín chỉ carbon
Trong mô hình sản xuất truyền thống, doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu, nhân công, máy móc và năng lượng để tạo ra sản phẩm hữu hình. Song song với quá trình đó, nếu áp dụng các giải pháp giảm phát thải phù hợp, doanh nghiệp còn có thể hình thành thêm một “sản phẩm” khác là tín chỉ carbon.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực carbon, nhóm doanh nghiệp sản xuất hiện có nhiều cơ hội triển khai các dự án tạo tín chỉ thông qua 5 hướng chính dưới đây.
Chuyển đổi sang năng lượng sạch
Một trong những giải pháp phổ biến nhất là sử dụng nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời mái nhà, sinh khối, biogas hoặc tận dụng chất thải sản xuất để phát điện.
Việc thay thế nhiên liệu hóa thạch giúp doanh nghiệp giảm đáng kể lượng khí thải CO₂ phát sinh trong quá trình vận hành, đồng thời tiết kiệm chi phí năng lượng dài hạn.
Nhiều doanh nghiệp ngành chế biến nông sản đã tận dụng phụ phẩm như vỏ trấu, bã hữu cơ để thay thế dầu FO hoặc than trong hệ thống lò hơi. Không chỉ giảm phát thải, phần tro sau đốt còn có thể tái sử dụng làm nguyên liệu cho ngành vật liệu xây dựng, tạo thêm nguồn thu từ phụ phẩm.
Thu hồi khí metan từ nước thải và chất thải hữu cơ
Các ngành như tinh bột sắn, bia rượu, cao su hay giấy thường phát sinh lượng lớn khí metan từ hệ thống xử lý nước thải hữu cơ. Nếu được thu hồi và xử lý đúng cách, lượng khí này có thể chuyển đổi thành nguồn năng lượng phục vụ sản xuất.
Metan là loại khí có khả năng gây hiệu ứng nhà kính cao hơn CO₂ nhiều lần. Vì vậy, các dự án thu hồi metan thường tạo ra lượng tín chỉ carbon đáng kể.
Ngoài việc giảm phát thải, doanh nghiệp còn có thể tinh chế biogas để phục vụ nội bộ hoặc bán cho bên thứ ba, gia tăng hiệu quả kinh tế cho dự án.
Tận dụng nhiệt thải để phát điện
Ở các ngành có quy trình nung và sấy nhiệt độ cao như xi măng, thép hoặc hóa chất, lượng nhiệt dư phát sinh rất lớn. Thay vì thất thoát ra môi trường, doanh nghiệp có thể đầu tư hệ thống thu hồi nhiệt để phát điện.
Giải pháp này giúp giảm phụ thuộc vào điện lưới quốc gia và cắt giảm lượng phát thải gián tiếp từ tiêu thụ điện năng. Trong bối cảnh hệ số phát thải lưới điện Việt Nam vẫn ở mức tương đối cao, các dự án tận dụng nhiệt thải có tiềm năng tạo tín chỉ carbon lớn và mang lại hiệu quả tài chính đáng kể.
Ứng dụng công nghệ hấp thu carbon
Một hướng đi mới đang được quan tâm là sử dụng công nghệ hấp thu và lưu giữ carbon trong vật liệu xây dựng, đặc biệt là bê tông.
Một số công nghệ hiện nay cho phép khoáng hóa CO₂ trong bê tông tươi hoặc lưu giữ khí thải carbon trong sản phẩm bê tông đúc sẵn. Dù còn khá mới tại Việt Nam, nhiều phương pháp đã được quốc tế công nhận và đủ điều kiện cấp tín chỉ carbon.
Điều này mở ra cơ hội cho doanh nghiệp ngành vật liệu xây dựng tham gia sâu hơn vào thị trường carbon trong tương lai.
Đẩy mạnh tái chế nguyên vật liệu
Tái chế nhựa, kim loại, thủy tinh hay các loại phế liệu công nghiệp cũng là giải pháp giúp giảm phát thải hiệu quả.
Mỗi đơn vị vật liệu tái chế sẽ giúp giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu mới, đồng thời cắt giảm năng lượng sử dụng trong quá trình sản xuất. Đây là nhóm giải pháp tương đối dễ triển khai và phù hợp với nhiều lĩnh vực sản xuất hiện nay.
Dư địa thị trường carbon tại Việt Nam còn rất lớn
Hiện Việt Nam có hàng trăm khu công nghiệp đang hoạt động nhưng số doanh nghiệp thực sự tham gia khai thác tín chỉ carbon vẫn còn rất thấp. Điều này cho thấy dư địa phát triển của thị trường vẫn còn rộng mở, đặc biệt khi nhu cầu bù trừ phát thải dự kiến sẽ tăng mạnh trong những năm tới.
Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp có thể sử dụng một phần tín chỉ carbon để bù đắp hạn ngạch phát thải. Đây được xem là cơ chế quan trọng thúc đẩy nhu cầu giao dịch tín chỉ ngay khi thị trường chính thức vận hành.
Minh bạch dữ liệu là điều kiện bắt buộc
Dù có tiềm năng giảm phát thải, doanh nghiệp sẽ không thể tạo tín chỉ carbon hợp lệ nếu thiếu hệ thống đo lường và quản lý dữ liệu minh bạch.
Thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn đang quản lý phát thải theo phương pháp thủ công hoặc báo cáo định kỳ rời rạc. Trong khi đó, các tiêu chuẩn quốc tế yêu cầu dữ liệu phải được theo dõi liên tục, có khả năng kiểm chứng và truy xuất rõ ràng.
Việc xây dựng hệ thống giám sát phát thải theo thời gian thực không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu xác minh mà còn hỗ trợ ban lãnh đạo kiểm soát hiệu quả vận hành, tối ưu ngân sách và điều chỉnh chiến lược giảm phát thải kịp thời.
Bên cạnh công nghệ, nguồn nhân lực cũng đóng vai trò quan trọng. Doanh nghiệp cần có đội ngũ phụ trách kiểm kê khí nhà kính, quản trị dữ liệu và vận hành dự án carbon để đảm bảo toàn bộ quy trình được thực hiện bài bản.
Doanh nghiệp nên bắt đầu từ quy mô phù hợp
Các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp không nhất thiết triển khai đồng loạt ngay từ đầu. Thay vào đó, có thể lựa chọn một dự án thử nghiệm với quy mô vừa phải để làm quen với quy trình thu thập dữ liệu, đánh giá phát thải và áp dụng phương pháp luận carbon.
Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, tối ưu chi phí đầu tư ban đầu và tạo nền tảng vững chắc trước khi mở rộng sang toàn bộ hệ thống sản xuất.
Trong bối cảnh thị trường carbon đang hình thành nhanh chóng, doanh nghiệp chủ động chuyển đổi sớm sẽ có lợi thế lớn cả về chi phí, thương hiệu lẫn cơ hội tạo nguồn doanh thu mới từ tín chỉ carbon.