Ngày 19/1/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường các-bon tại Việt Nam. Nghị định không chỉ đặt nền móng cho cơ chế mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon minh bạch, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động thích ứng với yêu cầu giảm phát thải, hướng tới phát triển kinh tế xanh và bền vững. Đây được xem là tiền đề quan trọng giúp Việt Nam từng bước hội nhập sâu hơn vào thị trường các-bon khu vực và quốc tế.
Nghị định 29/2026/NĐ-CP được thiết kế như một bộ khung pháp lý hoàn chỉnh cho việc hình thành và vận hành sàn giao dịch carbon tại Việt Nam. Văn bản gồm 6 chương, 35 điều, bao quát toàn bộ vòng đời của hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đủ điều kiện giao dịch. Từ khâu đăng ký, cấp mã trong nước, chuyển quyền sở hữu, lưu ký đến giao dịch và thanh toán, tất cả đều được chuẩn hóa nhằm đảm bảo tính minh bạch, an toàn và khả năng giám sát thị trường.
Điểm đáng chú ý của Nghị định 29/2026/NĐ-CP là phân định rõ trách nhiệm quản lý và vận hành. Các thiết chế trung tâm như Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội được xác định là chủ thể nòng cốt trong tổ chức hạ tầng giao dịch và bảo đảm thanh toán.
Song song đó, nghị định mở rộng phạm vi áp dụng đến các cơ quan, tổ chức tham gia giao dịch carbon theo pháp luật bảo vệ môi trường, cùng các tổ chức, cá nhân liên quan đến đăng ký, lưu ký và chuyển nhượng hạn ngạch, tín chỉ carbon. Cách tiếp cận này tạo nền tảng pháp lý thống nhất, giúp thị trường carbon nội địa vận hành bài bản và tiệm cận thông lệ quốc tế.
Cơ chế đăng ký tập trung và chuẩn hóa tài sản carbon trong Nghị định 29/2026/NĐ-CP
Một trong những điểm then chốt của Nghị định 29/2026/NĐ-CP là thiết lập cơ chế quản lý thống nhất đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon trước khi đưa vào lưu thông trên thị trường. Thay vì cho phép phân tán theo từng chương trình hay dự án, nghị định yêu cầu toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon đủ điều kiện giao dịch phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.
Theo quy định, các hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon được phép giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện: thuộc danh mục được trao đổi theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) và hoàn tất thủ tục đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia. Điều này đồng nghĩa với việc mọi “tài sản carbon” trước khi trở thành hàng hóa trên thị trường đều phải được xác lập đầy đủ về pháp lý, nguồn gốc và chủ sở hữu.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đóng vai trò trung tâm trong khâu đăng ký và chuẩn hóa dữ liệu. Trên Hệ thống đăng ký quốc gia, Bộ thực hiện ghi nhận thông tin về từng hạn ngạch phát thải khí nhà kính, từng tín chỉ carbon, cũng như thông tin nhận diện của cơ quan, tổ chức sở hữu và số lượng nắm giữ tương ứng. Việc quản lý tập trung này giúp nhà nước kiểm soát tổng lượng phát thải được phép lưu hành, đồng thời hạn chế rủi ro gian lận, trùng lặp hoặc giao dịch “ngoài sổ”.
Một điểm mới đáng chú ý trong Nghị định 29/2026/NĐ-CP là cơ chế cấp mã trong nước cho hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Mỗi đơn vị sau khi đăng ký thành công sẽ được gán một mã số duy nhất, sử dụng thống nhất trong toàn bộ quá trình lưu ký, giao dịch và thanh toán.
Ngay trong ngày hoàn tất đăng ký hoặc cấp mã, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm chuyển danh sách tổ chức sở hữu và danh sách mã tương ứng cho Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam, đồng thời gửi thông tin cho Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội để phục vụ vận hành thị trường.
Cách tiếp cận này cho thấy thị trường carbon Việt Nam được thiết kế theo mô hình thị trường tài chính có kiểm soát, với sự phân công rõ ràng giữa các chủ thể. Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội là đơn vị tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch carbon; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đảm nhiệm lưu ký và thanh toán; Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam thực hiện giám sát theo thẩm quyền. Trong khi đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò “gác cổng” thông qua việc đăng ký, cấp mã, hủy đăng ký khi cần thiết.
Giai đoạn thí điểm miễn phí và cơ chế giao dịch – thanh toán chặt chẽ trên sàn carbon Việt Nam
Trong Nghị định 29/2026/NĐ-CP, Nhà nước lựa chọn cách tiếp cận thận trọng nhưng có tính mở cao khi thiết kế cơ chế vận hành sàn giao dịch carbon trong nước. Trọng tâm của giai đoạn thí điểm đến hết ngày 31/12/2028 không nằm ở mục tiêu thu ngân sách, mà là tạo lập thị trường, chuẩn hóa hành vi giao dịch và xây dựng niềm tin cho các chủ thể tham gia. Vì vậy, chính sách không thu tiền cung cấp dịch vụ trên sàn giao dịch carbon trong nước được xem là bước đệm quan trọng để doanh nghiệp làm quen với một loại “tài sản môi trường” hoàn toàn mới.
Theo quy định, mỗi chủ thể tham gia giao dịch chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch tại thành viên giao dịch carbon, tuân thủ pháp luật chứng khoán hiện hành. Tuy nhiên, điểm then chốt là nguyên tắc tách bạch tuyệt đối giữa giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon với các hoạt động giao dịch chứng khoán khác. Việc tách biệt này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn là hàng rào pháp lý nhằm ngăn ngừa rủi ro lẫn lộn tài sản, đầu cơ chéo hoặc sử dụng carbon như công cụ “lách” nghĩa vụ tài chính.
Trách nhiệm này được đặt nặng lên các thành viên giao dịch carbon. Họ phải theo dõi riêng, hạch toán riêng toàn bộ giao dịch liên quan đến hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon; không được phép bù trừ chéo, vay mượn hay sử dụng chung tài sản với các mảng giao dịch khác. Ngay từ thời điểm đăng nhập, tài khoản giao dịch của người dùng phải hiển thị rõ ràng cấu phần giao dịch carbon tách biệt với cấu phần chứng khoán. Cách thiết kế này cho thấy Nghị định 29/2026/NĐ-CP coi tính minh bạch là nền móng của thị trường carbon ngay từ giai đoạn đầu.
Về điều kiện đặt lệnh, quy định được xây dựng theo nguyên tắc “có bao nhiêu giao dịch bấy nhiêu”. Người mua phải có đủ tiền khi đặt lệnh mua; người bán phải có đủ hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc tín chỉ carbon khi đặt lệnh bán. Thành viên giao dịch carbon có trách nhiệm kiểm tra số dư, tính đầy đủ và chính xác của thông tin trước khi lệnh được đưa vào hệ thống. Cách tiếp cận này loại bỏ khả năng giao dịch “ảo”, đồng thời giảm rủi ro mất cân đối nghĩa vụ thanh toán trong bối cảnh thị trường còn non trẻ.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế thanh toán giao dịch. Sau khi giao dịch được xác lập, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội có trách nhiệm chuyển kết quả giao dịch cho Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam để thực hiện thanh toán.
Các giao dịch trên hệ thống giao dịch carbon được thanh toán trong cùng ngày giao dịch, theo phương thức thanh toán tức thời cho từng giao dịch riêng lẻ, không áp dụng mô hình đối tác bù trừ trung tâm. Điều này giúp hạn chế rủi ro dây chuyền và phù hợp với đặc thù của thị trường carbon, nơi mỗi giao dịch gắn với nghĩa vụ môi trường cụ thể.
Việc thanh toán tiền được thực hiện thông qua hệ thống tài khoản của ngân hàng thanh toán, căn cứ vào nghĩa vụ thanh toán do Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam xác định và trên cơ sở ủy quyền của thành viên lưu ký carbon. Song song, việc chuyển giao hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon được thực hiện trên hệ thống lưu ký carbon theo nguyên tắc chuyển khoản đồng thời với thanh toán tiền. Đây là cơ chế “giao – nhận song hành”, nhằm đảm bảo an toàn tài sản cho cả bên mua và bên bán.
Toàn bộ mô hình này được xây dựng phù hợp với lộ trình phát triển sàn giao dịch carbon đã được xác lập tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP và các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Đặc biệt, trong suốt giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028, Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam không thu bất kỳ khoản phí dịch vụ nào liên quan đến giao dịch carbon trong nước.
Từ ngày 01/01/2029, khi thị trường đã vận hành ổn định và hành lang pháp lý hoàn thiện hơn, các đơn vị này sẽ bắt đầu thu phí theo quy định. Cách phân kỳ rõ ràng này cho thấy Nghị định 29/2026/NĐ-CP không chỉ đặt nền móng cho sàn giao dịch carbon Việt Nam, mà còn thể hiện tư duy “nuôi dưỡng thị trường” thay vì khai thác ngắn hạn, hướng tới một cơ chế định giá carbon minh bạch và bền vững trong dài hạn.