Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP)

Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP) là mô hình phát triển công nghiệp tiên tiến, trong đó các doanh nghiệp, nhà phát triển hạ tầng và cơ quan quản lý cùng phối hợp trong một không gian địa lý xác định nhằm giảm thiểu và tiến tới triệt tiêu phát thải khí nhà kính. Khác với cách tiếp cận truyền thống vốn tập trung vào từng doanh nghiệp đơn lẻ, NZIP nhấn mạnh sự liên kết hệ thống, tối ưu nguồn lực chung và triển khai đồng bộ các giải pháp năng lượng, công nghệ và quản trị carbon.

Trong hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng GDP trung bình khoảng 7% mỗi năm, thuộc nhóm cao nhất khu vực. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh đi kèm với áp lực ngày càng lớn lên môi trường, đặc biệt là phát thải khí nhà kính từ khu vực công nghiệp. Chỉ trong vòng 10 năm, tổng lượng phát thải của Việt Nam đã tăng tới 140%, trong đó lĩnh vực công nghiệp chiếm khoảng 54% tổng mức tiêu thụ năng lượng quốc gia.

Trên bình diện toàn cầu, xu hướng này cũng tương đồng khi hơn một phần ba lượng phát thải xuất phát từ các hoạt động sản xuất công nghiệp. Những con số này cho thấy nếu không có giải pháp mang tính hệ thống, mục tiêu Net Zero vào năm 2050 sẽ khó đạt được.

Trong bối cảnh đó, Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP) được xem là đòn bẩy quan trọng giúp cắt giảm phát thải với quy mô lớn và tốc độ phù hợp, đồng thời thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Thay vì đầu tư dàn trải và manh mún, mô hình NZIP cho phép các bên cùng chia sẻ hạ tầng năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ, giải pháp điện khí hóa và các công cụ quản lý phát thải. Cách tiếp cận này giúp giảm chi phí chuyển đổi cho từng doanh nghiệp, đồng thời tạo ra hiệu quả cộng hưởng cho toàn khu công nghiệp.

TP. Hồ Chí Minh, với vai trò là đầu tàu kinh tế của cả nước, hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai NZIP. Sau quá trình sắp xếp và tái cấu trúc, thành phố hiện có 66 khu chế xuất và khu công nghiệp với quy mô lớn và dư địa phát triển đáng kể. Trong giai đoạn 2025–2030, TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu thu hút từ 20 đến 21 tỷ USD vốn đầu tư, ưu tiên các ngành có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn và thân thiện với môi trường. Chiến lược thu hút đầu tư có chọn lọc này tạo nền tảng vững chắc để chuyển đổi các khu công nghiệp theo mô hình phát thải ròng bằng không.

Định hướng xuyên suốt của thành phố là giảm dần các ngành thâm dụng lao động và năng lượng, thay vào đó là các lĩnh vực dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Những ngành như vi mạch, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu và nghiên cứu – phát triển không chỉ phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh mà còn ít chịu tác động từ các rào cản thương mại và thuế quan. Đây chính là nhóm ngành có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị và đóng vai trò nòng cốt trong các Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP) trong tương lai.

Một điểm khác biệt căn bản của NZIP so với các mô hình khu công nghiệp truyền thống là cách tiếp cận theo hệ sinh thái. Thay vì mỗi doanh nghiệp tự tối ưu phát thải trong phạm vi hẹp, NZIP thúc đẩy sự phối hợp đa bên để tận dụng chung nguồn lực. Hạ tầng năng lượng tái tạo được đầu tư tập trung, hệ thống quản lý năng lượng và phát thải được chuẩn hóa, các giải pháp điện khí hóa và tái sử dụng chất thải được triển khai đồng bộ. Cách tiếp cận theo đặc thù từng khu vực giúp tối ưu chi phí đầu tư, giảm rủi ro và gia tăng hiệu quả chuyển đổi.

Tại TP. Hồ Chí Minh, lộ trình triển khai NZIP trước mắt tập trung vào năm khu công nghiệp hiện chiếm hơn 70% tổng mức tiêu thụ năng lượng toàn bộ các khu công nghiệp trên địa bàn, bao gồm Khu Công nghệ cao Sài Gòn, Khu chế xuất Tân Thuận, KCN Tân Tạo, KCN Hiệp Phước và KCN Đông Nam. Việc ưu tiên các khu công nghiệp có mức tiêu thụ năng lượng lớn cho phép thành phố tạo ra tác động giảm phát thải rõ rệt trong thời gian ngắn, đồng thời rút kinh nghiệm để nhân rộng mô hình.

Song song với đó, TP. Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh tái cấu trúc các khu công nghiệp hiện hữu theo hướng hiện đại và bền vững. Một số khu công nghiệp được định hướng nâng cao hiệu quả sử dụng đất, giảm dần các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ và từng bước chuyển đổi sang không gian xanh, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Quá trình này không chỉ góp phần cải thiện môi trường đô thị mà còn nâng cao giá trị kinh tế của quỹ đất công nghiệp, phù hợp với định hướng phát triển NZIP trong dài hạn.

Từ thực tiễn triển khai các mô hình khu công nghiệp sinh thái, nhiều thách thức cũng được nhận diện. Trong đó, khung pháp lý về tái sử dụng chất thải, chia sẻ hạ tầng và cơ chế tài chính cho đổi mới công nghệ vẫn cần được hoàn thiện. Việc hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn xanh, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng xanh được xem là điều kiện tiên quyết để NZIP không chỉ dừng lại ở định hướng mà trở thành mô hình vận hành hiệu quả.

Ở góc độ hợp tác quốc tế, chuyển đổi sang Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP) đòi hỏi sự đồng hành của các đối tác toàn cầu. Việc kết nối với các tổ chức nghiên cứu, nhà đầu tư và chính phủ các nước có kinh nghiệm về chuyển đổi công nghiệp xanh giúp TP. Hồ Chí Minh tiếp cận nguồn lực tài chính, công nghệ và tri thức quản trị tiên tiến. Đây cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao sức hấp dẫn của thành phố trong mắt các nhà đầu tư đang ưu tiên tiêu chí ESG và phát thải thấp.

Bên cạnh các chiến lược dài hạn, TP. Hồ Chí Minh có thể tận dụng các giải pháp chuyển đổi nhanh nhằm tạo đà cho NZIP, như mở rộng sử dụng năng lượng tái tạo, thúc đẩy điện khí hóa trong các ngành phát thải lớn như thép, dệt may và nhựa, đồng thời xây dựng cơ chế điều phối tập trung ở cấp thành phố. Việc kết hợp các giải pháp năng lượng với đào tạo kỹ năng xanh, hỗ trợ xuất khẩu và thu hút dòng vốn đầu tư xanh sẽ giúp mô hình NZIP phát huy hiệu quả toàn diện.

Tổng thể, Khu công nghiệp phát thải ròng bằng không (Net Zero Industrial Park – NZIP) không chỉ là một giải pháp kỹ thuật nhằm giảm phát thải, mà là chiến lược tái cấu trúc ngành công nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững và có sức cạnh tranh dài hạn. Với nền tảng kinh tế vững chắc, định hướng phát triển rõ ràng và sự tham gia của nhiều bên liên quan, TP. Hồ Chí Minh có cơ hội trở thành hình mẫu tiên phong trong triển khai NZIP, qua đó đóng góp quan trọng vào mục tiêu Net Zero của Việt Nam và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.